Bóng đá Việt Nam và khoảng trống dữ liệu: Khi mọi con số đều không thể kiểm chứng

Trên bàn làm việc của tôi có ba tờ giấy, và cả ba nói về cùng một bản hợp đồng. Tờ thứ nhất ghi một mức phí chuyển nhượng. Tờ thứ hai ghi một con số khác, thấp hơn gần một nửa. Tờ thứ ba không ghi con số nào, chỉ có một dòng chữ ngắn: "theo thỏa thuận giữa các bên". Ba tờ giấy, ba phiên bản của cùng một sự việc, và không tờ nào đi kèm một tài liệu gốc nào để đối chiếu.

Tôi đã dành nhiều năm đọc hồ sơ tài chính của bóng đá châu Âu, nơi mỗi thương vụ để lại một dấu vết kế toán — hóa đơn, hợp đồng, biên lai hoa hồng, tờ khai thuế. Khi chuyển sang theo dõi bóng đá Việt Nam, điều đầu tiên tôi nhận ra không nằm ở tiền. Nó nằm ở giấy tờ. Một bản hợp đồng có thể được ký, một khoản phí có thể được trả, một cầu thủ trẻ có thể đổi câu lạc bộ, và không có một tài liệu công khai nào cho phép người ngoài dựng lại câu chuyện phía sau.

Giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam vận hành theo một cấu trúc mà giới phân tích gọi là mô hình chủ sở hữu đơn nhất. Phần lớn các câu lạc bộ không phải là công ty đại chúng với cổ đông, ban kiểm soát và nghĩa vụ công bố thông tin. Họ là phần mở rộng của một tập đoàn, một ngân hàng, một doanh nghiệp nhà nước, hoặc đơn giản là một cá nhân có tiền. Doanh thu của giải đến từ một gói bản quyền truyền hình khiêm tốn, vài hợp đồng tài trợ tập trung, và lượng khán giả đến sân không đủ để tạo ra dòng tiền ổn định. Khi nguồn thu chính là tiền của ông chủ, bảng cân đối kế toán trở thành chuyện nội bộ.

Trong nhiều mùa giải theo dõi các trận đấu của V.League qua băng ghi hình, tôi luôn cố đối chiếu những gì diễn ra trên sân với những gì được ghi lại trong hồ sơ. Khoảng cách giữa hai thứ đó chính là nơi câu chuyện thật nằm.

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, một thế hệ cầu thủ Việt Nam đã ra nước ngoài thi đấu — Nguyễn Công Phượng sang Hàn Quốc, Nguyễn Quang Hải sang Pháp, Đoàn Văn Hậu sang Hà Lan, Nguyễn Tuấn Anh sang Nhật Bản. Mỗi lần như vậy, theo Quy chế chuyển nhượng của FIFA, phải kích hoạt hai dòng tiền: khoản đền ơn đào tạo trả cho các câu lạc bộ đã nuôi dạy cầu thủ từ 12 đến 21 tuổi, và cơ chế đoàn kết phân bổ một tỷ lệ nhỏ phí chuyển nhượng cho tất cả câu lạc bộ từng góp phần đào tạo. Đây là những khoản có công thức, có mốc thời gian, có thể tính toán. Nhưng để kiểm chứng, người ta cần biết chính xác phí chuyển nhượng, ngày ký kết, và lịch sử đăng ký của cầu thủ. Ba thứ đó hầu như không bao giờ được công bố đầy đủ.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở một khoản tiền bị giấu, mà ở hệ thống ghi chép chưa từng tồn tại.

Trong mô hình chủ sở hữu đơn nhất, câu lạc bộ không có cổ đông bên ngoài. Không cổ đông nghĩa là không có ai đòi báo cáo tài chính đã kiểm toán, không có đại hội thường niên để chất vấn, không có cơ quan quản lý thị trường nào giám sát việc công bố thông tin. Ông chủ bỏ tiền, ông chủ quyết định, và bảng cân đối kế toán nằm trong ngăn kéo. Bảng cân đối kế toán là nơi duy nhất mà người ta không thể đá bóng.

Hệ quả là một bức tường đối với người ngoài. Khi một câu lạc bộ chi một khoản tiền lớn cho một ngoại binh, khi một suất đăng ký được đổi chủ, khi một khoản hoa hồng được trả cho người môi giới, không có cách nào để biết con số thật là bao nhiêu. Mỗi hợp đồng chuyển nhượng là một lời thú tội được viết bằng số — nhưng chỉ khi tờ giấy tồn tại.

Học viện là nơi câu chuyện trở nên rõ ràng nhất. Việt Nam có những trung tâm đào tạo trẻ được đầu tư nghiêm túc, gắn với các tập đoàn lớn. Một cầu thủ bước ra từ đó, khoác áo đội một, rồi ra nước ngoài — và chuỗi đào tạo ấy về lý thuyết phải được đền bù qua cơ chế của FIFA. Nhưng để cơ chế hoạt động, cần có lịch sử đăng ký minh bạch theo từng năm. Ở nhiều trường hợp, lịch sử ấy chỉ tồn tại dưới dạng giấy tờ nội bộ, không số hóa, không công khai. Dòng tiền đền bù vì thế hoặc không chảy, hoặc chảy mà không ai kiểm tra được.

Rồi đến câu chuyện ngày sinh. Mỗi cầu thủ trẻ khi đăng ký đều nộp giấy khai sinh, và đó là điểm neo duy nhất cho toàn bộ sự nghiệp sau này. Nhưng một giấy khai sinh chỉ là một tờ giấy. Để xác minh, cần đối chiếu với hồ sơ bệnh viện, với biểu đồ tăng trưởng, với dữ liệu theo dõi thể lực qua nhiều mùa. Ở châu Âu, hệ thống cho phép làm việc đó. Ở một nền bóng đá mà dữ liệu trẻ không được lưu trữ có hệ thống, gian lận tuổi — nếu có — sẽ không bao giờ lộ ra, vì không có gì để so sánh. Tuổi trên giấy tờ là một câu chuyện; tuổi trong xương là một bản án. Nhưng chỉ khi có người chịu chụp tấm X-quang.

Áp lực kiểm chứng duy nhất đến từ bên ngoài mang tên tiêu chuẩn cấp phép câu lạc bộ của Liên đoàn bóng đá châu Á. Muốn dự AFC Champions League hay các giải châu lục, câu lạc bộ phải chứng minh không có khoản nợ quá hạn, có cơ cấu tổ chức, có kế hoạch tài chính. Đây là cơ chế duy nhất buộc các câu lạc bộ phải mở sổ. Nhưng quá trình xét duyệt diễn ra nội bộ giữa liên đoàn và câu lạc bộ, kết quả không được công bố cho công chúng. Nghĩa là ngay cả khi có kiểm tra, người hâm mộ vẫn không thể tự kiểm chứng.

Nhưng có một lập luận ngược lại đáng được xem xét nghiêm túc, và tôi không muốn bỏ qua nó. Có thể việc đòi hỏi minh bạch toàn diện đang đặt vấn đề sai chỗ.

Câu lạc bộ một ông chủ không có cổ đông. Nếu công bố toàn bộ sổ sách, không ai được lợi ngoài giới môi giới và truyền thông. Ông chủ bỏ tiền túi, và không có nghĩa vụ nào buộc ông phải khoe khoản lỗ của mình. Trong một thị trường nhỏ, nơi doanh thu bản quyền không đủ nuôi giải, việc che giấu cấu trúc tài chính có thể là một cách tự vệ hợp lý trước các trung gian nước ngoài luôn sẵn sàng đẩy giá.

Điểm mù của những người đòi minh bạch nằm ở chỗ: minh bạch mà không có cơ chế thực thi thì chỉ là nghi thức. Vấn đề thật của bóng đá Việt Nam không nằm ở dữ liệu bị thiếu, mà ở doanh thu độc lập bị thiếu — nguồn thu đủ để câu lạc bộ không còn phụ thuộc vào một người.

Hướng thay đổi không nằm ở việc thuyết phục các ông chủ mở sổ. Nó nằm ở ba điểm cụ thể: buộc việc cấp phép AFC phải công bố kết quả tối thiểu; số hóa lịch sử đăng ký cầu thủ trẻ để cơ chế đền ơn đào tạo hoạt động thật; và để chính cầu thủ lưu giữ hồ sơ sự nghiệp của mình.

Tôi đến sân để xem trận đấu, nhưng tôi ở lại để đọc các con số. Ở Việt Nam, những con số ấy vẫn chưa được viết ra. Một thứ chưa từng được viết ra thì không thể bị bác bỏ, và cũng không thể được tin.